Op deze pagina vindt u een overzicht van de literatuur over juridische aspecten van dierenwelzijn en ruimer: van alles wat met de positie van dieren in de wet en de maatschappij te maken heeft. Het overzicht is, zeker voor de buitenlandse literatuur, niet uitputtend!
De volgorde is in principe chronologisch, maar mooie latere vondsten zetten we graag bovenaan.

Carol J. Adams, The Sexual Politics of Meat: A Feminist-Vegetarian Critical Theory (20th Anniversary Edition), London, New York: Continuum, 2010
Met een nieuw voorwoord van de auteur en 8 pagina’s met recente iillustraties bij Adams’ theorie – dat er in onze patriarchale samenleving een onuitgesproken maar overduidelijk zichtbaar (en verklaarbaar) verband bestaat tussen de onderdrukking van vrouwen en van dieren – waarbij we de laatstgenoemde vorm van onderdrukking letterlijk op ons bord krijgen.
Sinds 1990 heeft dit boek vele lezers (of althans lezeressen) geïnspireerd en hun kijk op de wereld voorgoed veranderd. En “the connections traced between rampant masculinity, misogyny, carnivorism, and militarism operate as powerfully today as when Carol Adams first diagnosed them twenty years ago”, aldus Coetzee. Het appel dat het boek op ons doet spreekt duidelijk uit de titel van de epiloog: Destabilize patriarchal consumption! Vegetarisme kan het streven naar vrouwelijke autonomie kracht bijzetten en de mannelijke overheersing doorbreken.
De site van Carol J. Adams  geeft een goede indruk van haar werk – zie bijvoorbeeld ‘The Sexual Politics of Meat Slide Show’. Naar aanleiding van deze feestelijke nieuwe uitgave van het boek is er ook een filmpje verschenen op youtube (interviews met lezers – met dank aan Geertrui Cazaux). 

Annemiek Tubbing, 'Legislatieve alabastine', NJb 2010, 1065, afl. 21 (28 mei), p. 1353-1354
Commentaar op een artikel uit NJb afl. 4 van dit jaar (29 januari), waarvan de strekking nog even moet bezinken.... Tubbing, voormalig OvJ, reageert op de suggestie van prof. Teunissen dat het strafbaar stellen van zorgplichtbepalingen, zoals ook de Wet dieren er één kent (het naar art. 2 Ffw gemodelleerde art. 1.4), verwerpelijk is. Ze betoogt dat de praktijk niet zonder vangnetbepalingen kan en noemt art. 13 Wet bodembescherming als voorbeeld. “Ik realiseer mij dat een dergelijk praktisch argument als een vloek in de wereld van de strafrechtgeleerden klinkt en toch breng ik het naar voren.” Alleen bestuursrechtelijke sanctionering van zorgplichtbepalingen is niet voldoende als het kwaad al is geschied en er niet veel meer gerepareerd kan worden.
Het oorspronkelijke artikel van Teunissen, getiteld ‘Legislatieve alabastine: Naar aanleiding van de algemene zorgplicht in de Wet dieren’, gaan we nog eens goed lezen.... 

Voedsel, de AS 168, winter 2009
Anarchistisch tijdschrift de AS heeft een themanummer over voedsel samengesteld. Uit het stukje Redactioneel: Volgens de VN-voedselorganisatie FAO zal de wereldwijde voedselproductie tegen 2050 met ongeveer zeventig procent moeten toenemen om de negen miljard mensen te voeden die dan volgens verwachting de aarde zullen bevolken. Mede door het urgente probleem van de dreigende opwarming van de aarde en klimaatverandering, zijn in de toekomst steeds grotere moeilijkheden te verwachten op het terrein van de wereldwijde voedselvoorziening. Hoe gaan wij ervoor zorgen dat er over enkele decennia nog altijd genoeg voedsel van voldoende kwaliteit geproduceerd zal worden? (...) In dit AS-nummer komt onder meer aan de orde het vraagstuk van de tekortkomingen van het huidige kapitalistische systeem van voedselproductie. Maar ook is er volop aandacht voor de desastreuze milieueffecten van de huidige kapitalistisch-industriële voedselvoorziening. Wat zijn de gevolgen van ons hedendaagse productiestelsel voor milieu en klimaat? In hoeverre is bijvoorbeeld de huidige westerse focus op het constant doen doorgroeien van de productie van vlees- en melkproducten efficiënt? (...) Is het inderdaad veel verstandiger om minder vlees, minder melkproducten, en meer vis (vis?? red.) en/of plantaardig voedsel te eten? (...) Wij verwachten dat wie dit nummer heeft gelezen (nog) kritischer zal staan tegenover de grootschalige, industriële, hoogtechnologische, primair op winst gerichte, kapitalistische voedselvoorziening. Maar het hoopgevende is dat er in theorie en praktijk wel degelijk levensvatbare, doelmatige, milieu- en klimaatvriendelijke alternatieven blijken te bestaan, die in de toekomst kunnen zorgen voor voldoende én gezond, ‘volwaardig’ voedsel voor iedereen op deze wereld (Rymke Wiersma & Marius de Geus).
Met een overzicht van documentaire films over voedsel en voeding. En zoals altijd staan er in de AS ook allerlei wetenswaardigheden over dieren verstopt, bijvoorbeeld in de boekbesprekingen. Zie ook http://tijdschriftdeas.wordpress.com/2010/02/14/as168/

Gerrit Bloothooft, Dieuwertje van der Putte, Eline Kouwets, ‘Tarrrzan .. hierrr’, in: Onze Taal 2010/4, p. 84-86
Een artikel over de namen die wij voor onze honden en katten bedenken. Via Petbase, een database van gechipte huisdieren, kregen de onderzoekers toegang tot 85.000 recent gegeven namen. Driekwart van de in Petbase geregistreerde dieren zijn katten – “katten hebben nu eenmaal een grotere neiging om vermist te raken”. Er werden 19.714 verschillende namen aangetroffen, op basis waarvan de auteurs een aantal trends onderscheiden, bijvoorbeeld een redelijk agressieve – honden heten tegenwoordig wel Hummer, Tank, Turbo of zelfs Danger. Vriendelijker is dan een vernoeming naar literaire dieren als Minous, Jakkepoes, Maus, Teigetje of Knorretje (namen die trouwens sterk aan Gerard Reve doen denken, over literair gesproken). Voor honden werd slechts één woordspeling aangetroffen: Honda – uit Amerika is ons bekend ‘Dogma’. Het is maar een idee.... Op nummer 1 staan Tommy, Minoes, Max en Luna. Luna is stijgend, “ook als meisjesnaam”. Voor de teefjes is ook Laika (nu op nummer 11) een duidelijke stijger, waarschijnlijk dankzij het kinderboekenweekgeschenk van 2006: Laika tussen de sterren, door Bibi Dumon Tak, over het eerste levende wezen dat ooit rond de aarde cirkelde. Waarom wij aandacht besteden aan dierennamen? Stichting Papegaai beschouwt een naam als een dierenrecht, althans voor papegaaien, en dat is een prikkelende stelling waar wij binnenkort op terugkomen.

Hanneke J. Nijland, Noelle M.C. Aarts, Reint Jan Renes, ‘Frames and ambivalence in context: An analysis of hands-on experts’ perception of the welfare of animals in traveling circuses in The Netherlands’, in: J Agric Environ Ethics, published online 15 April 2010
Resultaten van een deelonderzoek onder praktijkmensen (trainers, performers), verricht in het kader van het grote onderzoek naar welzijn van dieren in circussen, gepresenteerd als case study naar mens-dierrelaties. Kenmerkend voor deze relaties zijn asymmetrie en ambivalentie. De menselijke ervaring van relaties met (bepaalde) dieren wordt bepaald door de specifieke context en achtergrond. Het welzijn van dieren in circussen is een complex ethisch probleem en zolang dat niet wordt erkend kan het ook niet worden opgelost. Een citaat van Spinoza geeft de situatie aardig weer: wij mensen verlangen niet naar het goede, als we iets graag willen, bestempelen we dat als ‘goed’....

Farm Animal Welfare in Great Britain: Past, Present and Future, Farm Animal Welfare Council in the UK, 2009
Hoewel in Nederland in verband met de beroemde ‘vijf vrijheden’ voor (landbouwhuis)dieren nog vaak wordt gesproken over het rapport van het Brambell comité, zijn ze eind jaren zeventig geformuleerd door de Engelse Farm Animal Welfare Council (FAWC). Ook in het voorstel voor de Wet dieren spelen ze een belangrijke rol. De FAWC heeft nu een nieuw rapport gepubliceerd dat verder gaat: in plaats van beperkte ‘vrijheden’ hanteert de adviesraad als motto ‘a life worth living’. In plaats van een negatieve formulering (‘een dier moet vrij zijn van....’) treedt een positieve: een gehouden dier moet zijn of haar leven ervaren als de moeite van het leven waard. En dat is het minimum – beter is het, te streven naar een goed leven. Deze benadering vergt nieuwe methoden om het welzijn van een dier in de verschillende levensfasen te 'meten', te waarderen - en heeft ongetwijfeld ook gevolgen voor menselijke consumptiepatronen. Volgens een recensent in Animal Welfare zou dit rapport wel eens net zo invloedrijk kunnen worden als dat van het Brambell Committee.
Klik hier voor het persbericht en hier voor het volledige rapport

Beyond factory farming: Sustainable Solutions for Animals, People and the Planet, Compassion in World Farming, 2009
Een veehouderij die werkt op basis van respect voor dieren en hun welzijn en voor het milieu is heel goed in staat de groeiende wereldbevolking te voeden en de boeren nog van een redelijk inkomen te voorzien ook. CIWF heeft dan natuurlijk niet een intensieve, industriële veehouderij voor ogen – die is in alle opzichten te kostbaar. Het terugdringen van de productie en de consumptie van vlees in de westerse wereld – waar nu sprake is van overconsumptie – biedt wel perspectief. Minder vlees propageren en eten is een effectieve keuze voor overheden en consumenten. “Compassion in World Farming believes that the transition to a more extensive animal production industry in developed countries needs to begin now and to become part of mainstream public policy during the next five to 15 years”, aldus de samenvatting (p. 65). Ook de (Europese) ambitie om het dierenwelzijn te verbeteren vereist een breuk met de vee-industriële aanpak.
Klik hier voor een Nederlandse samenvatting en hier voor het volledige (Engelse) rapport

Daan van Uhm, Illegale Dierenhandel en de rol van Nederland (Eindscriptie Master Criminologie), Utrecht 2009
Veel dier- en plantensoorten worden met uitsterven bedreigd. Het gevolg hiervan is dat bepaalde dier- en plantsoorten steeds schaarser worden - en daarmee meer waard worden. Hierdoor wordt de handel in deze soorten erg aantrekkelijk, en raakt het uitsterven van dieren in een stroomversnelling. Dit kan leiden tot het verdwijnen van hele eco-systemen. Verdragen en nationale wetgeving zorgen voor een wettelijk raamwerk dat de handel in wilde dieren zou moeten reguleren, maar in de praktijk gaat er veel mis. Nederland speelt een grote rol in de illegale dierenhandel, in het bijzonder als doorvoerland, en het beleid is lang niet zo effectief als het zou kunnen zijn. Deze vermoedens bestonden al langer, maar worden bevestigd door dit onderzoek.
Klik hier voor een samenvatting door de auteur, en hier voor de volledige scriptie

Verantwoord houden: Wie is verantwoordelijk voor het welzijn en de gezondheid van gehouden dieren in Nederland?, Raad voor Dierenaangelegenheden, 2009 (RDA 2009-02)
De minister van LNV heeft de Raad om een advies gevraagd inzake de verantwoordelijkheden en rollen van de houder, de overheid en overige partijen ten aanzien van dierenwelzijn en diergezondheid. Het gaat daarbij om productiedieren, gezelschapsdieren en hobbydieren. Deze ‘zienswijze’ is volgens de RDA zelf allereerst ‘een fundamentele beschouwing van de wijze waarop wij met gehouden dieren zouden moeten omgaan’. De belangrijkste verandering die de Raad vaststelt is dat we vandaag de dag niet meer kunnen beginnen bij het minimumniveau voor dierenwelzijn, inclusief diergezondheid, om van daar uit op te werken naar een, maatschappelijk gewenst, hoger niveau. Het optimale niveau van dierenwelzijn dient als vertrekpunt te fungeren. Welbevinden is de norm en daar mag men alleen van afwijken als er zwaarwegende belangen in het spel zijn. Overigens is de Raad van mening dat dierenleed helemaal niet meer mag voorkomen. Interessant is ook het standpunt dat het recht om dieren te houden niet ongelimiteerd en niet onvoorwaardelijk kan zijn. De Raad betreurt het ontbreken van een positieflijst en pleit voor een (permanent) houdverbod. Gezien de demissionaire status van het kabinet is het rapport (op 11 maart 2010) zonder beleidsreactie aan de Tweede Kamer aangeboden.
Klik hier voor het volledige rapport

De weging gewogen: Beschouwingen over ethiek en dierproeven, Jac. Swart, Margreet Jonker, Ronno Tramper (red.), Budel 2009 (NVDEC, Dierproeven 3)
In ons land zijn bij bijvoorbeeld universiteiten en bedrijven ongeveer 25 dierexperimentencommissies (DEC’s) actief. Zij moeten als ‘min of meer’ onafhankelijke gremia (p. 8) de morele aanvaardbaarheid van dierproeven toetsen. DEC’s opereren in een spanningsveld waar vele belangen botsen en overtuigingen vaak ver uiteenlopen. Wie de in dit derde deel van een - door de Nederlandse vereniging van DEC’s uitgegeven - reeks over dierproeven gebundelde essays doorleest “kan niet anders concluderen [dan] dat toetsingscommissies zoals DEC’s en de CBD een uiterst moeilijke taak hebben” (p. 16). Enkele auteurs, die uit ervaring spreken, doen schoorvoetende suggesties voor verbetering. Maar een tijd waarin het belang van de betrokken dieren, ‘hoe groot ook’, het niet aflegt tegen dat van mensen (p. 160), lijkt nog heel ver weg.
Sommige bijdragen, bijvoorbeeld die van Bert Musschenga over het begrip ‘intrinsieke waarde’ in de dierethiek, zijn overigens ook interessant in verband met de Wet dieren.
Zie de bespreking door Ed Destrée in ROAR nr. 29

Nicholas K. Pedersen, European Animal Welfare Laws 2003 to Present: Explaining the Downturn, Michigan: Animal Legal and Historical Center 2009
Een uitgebreid artikel van een Amerikaanse student over ‘onze’ Europese regelgeving voor dierenwelzijn – dat staat garant voor een verfrissende blik! Deel I biedt een overzicht van ‘the current legal landscape for animals in Europe’, waarin opvallen kippen, anti-bont regels (honden- en kattenbont) en de grote successen die dierenbeschermers in Oostenrijk wisten te boeken. In Deel II poneert en illustreert de auteur de stelling, dat het tempo er de laatste tijd uit is bij de EU. In Deel III gaat hij in op mogelijke verklaringen: het relatief hoge niveau van welzijn dat al bereikt is, de uitbreiding van de EU met landen die geen rijke historie hebben op het gebied van dierenbescherming, problemen met implementatie en handhaving en – met enige aarzeling – de activiteiten van ‘extremisten’. Deel IV geeft een blik op de toekomst. Zeker de vrij theoretische bespiegelingen over de status van dbo’s en de problemen met extremisten zijn interessant – en verder is dit artikel een leuke en actuele introductie in het EU-dierenrecht!
http://www.animallaw.info/articles/ddeuanimalwelfare2009.htm

Ernst Cramer, ‘Dieren zijn geen zaken, maar ook geen mensen’, in: NJB 2010, 274, afl. 6 (12 februari), p. 353-354
Toelichting door één van de twee indieners op het amendement bij de Wet dieren, waarbij in boek 3 van het BW een artikel 2a wordt ingevoegd, waarvan het eerste lid luidt: ‘Dieren zijn geen zaken’ (Kamerstukken II, 2009-2010, 31 389, nr. 68 – de andere indiener was Waalkens - aangenomen met steun van alle partijen behalve de VVD). Bevat een nuttig overzicht van alle artikelen in het BW waarin dieren afzonderlijk worden genoemd. Dankzij het amendement zouden ze een eigen juridische status krijgen. Cramer beschrijft dieren als ‘medebewoners van deze aarde. Medeschepselen, zo u wilt’ – waarmee de mens en passant tot schepper wordt uitgeroepen. Dieren mogen in juridische zin overigens nog steeds worden gezien als waren zij zaken. Daarom zijn bepalingen over zaken op dieren van toepassing. Wie rechtshandelingen verricht aangaande dieren, aldus de toelichting bij het amendement, dieren bezit of in eigendom heeft, is evenwel gehouden zich er rekenschap van te geven dat hij met een dier van doen heeft.

Eugénie de Bordes, ‘Intrinsieke waarde voor dieren: een discutabel concept’, in: NJB 2010, 273, afl. 6 (12 februari), p. 348-352
Een van de opvallendste verschillen tussen de Gwwd en de Wet dieren is dat de intrinsieke waarde van het dier in de nieuwe wet met zoveel woorden wordt erkend. In sommige kringen is dit reden tot vreugde. Wie de stukken goed leest, beseft dat er tussen woord en daad nog heel wat praktische bezwaren in de weg staan. De Bordes behoort tot deze laatste ‘stroming’. Ze verwijst naar de Nota Rijksoverheid en Dierenbescherming (1981), waar de vraag naar de toelaatbaarheid van bepaalde handelingen met betrekking tot dieren voorafgaat aan elke vorm van gebruik. Zoals bekend worden in de Wet dieren alle gangbare vormen van gebruik gecontinueerd. De Bordes analyseert en stelt een paar goede vragen, temeer daar de afweging, die met de erkenning van de intrinsieke waarde impliciet noodzakelijk wordt, bij de totstandkoming van de amvb’s moet plaatsvinden. De concepten daarvan zijn onlangs gepubliceerd. De (demissionaire) minister verheugde zich op een aantal boeiende overleggen en debatten. Maar De Bordes brengt vooralsnog geen nieuwe argumenten in. En als intrinsieke waarde een aanvechtbaar begrip is, zijn er dan misschien alternatieven bekend of denkbaar, om het debat eens uit het stereotype ijsberencirkeltje te halen? Wordt hopelijk vervolgd.

Jonathan Safran Foer, Dieren eten (Eating Animals), Amsterdam/Antwerpen: Ambo/Manteau, 2009
Foer heeft naam gemaakt als schrijver van boeken over de (zeer) recente geschiedenis – met de geschiedenis van zijn eigen familie als uitvalsbasis. Ook nu speelt grootmoeder een belangrijke rol. Zelfs toen ze aan het einde van de Tweede Wereldoorlog uitgehongerd was, weigerde ze een stuk varkensvlees te eten. De auteur ziet eten als sociaal bindende factor, in gezinnen en uitgebreide families, als feest en ritueel, en in die zin als bepalend voor je identiteit. Tegen die achtergrond vertelt hij dat je, desondanks, vegetariër kunt worden.
Zie ook de bespreking door Erno Eskens in ROAR nr. 28

Robert Goodland and Jeff Anhang, ‘Livestock and Climate Change: What if the key actors in climate change are… cows, pigs, and chickens?’, in: World·Watch (22) nr. 6, November/December 2009, p. 10-19
De bewijzen stapelen zich op: de vee-industrie is voor een belangrijk deel verantwoordelijk voor problemen van milieu en klimaat – het getal van 51% voor de bijdrage van vlees en zuivel aan het mondiale klimaatprobleem (vergeleken met 18% tot nu toe), is afkomstig uit dit onderzoek. De eerste auteur was milieuadviseur bij de World Bank Group, de tweede is dat nu nog. Zie voor een uitgebreide recensie ‘Kippen en koeien kern van klimaatprobleem’ van Jan Juffermans in MVOnieuws, het originele artikel is hier te vinden, achtergrondinformatie (bronnen, al dan niet met links, lijst van vaak gestelde vragen en antwoorden) vindt u op dezelfde site: www.worldwatch.org/ww/livestock

Teksten Flora- en faunawet, Editie 2010, L. Boerema (red.), Den Haag: Sdu Uitgevers, 2009
Deze tekstuitgave bevat de nationale regelgeving ter bescherming van dier- en plantensoorten zoals deze gold op 1 augustus 2009. Om de bundel handzaam te houden zijn geen toelichtingen en jurisprudentie opgenomen. Regelingen betreffende handhaving en enkele verwante wetsbepalingen (Nbw98, Gwwd – art. 36, 37 en strafbepalingen, WvSr, WED) staan er wel in. Nu de Flora- en faunawet en bijbehorende uitvoeringsregelingen geen deel meer uitmaken van de pocket Teksten wetgeving dierenwelzijn, kan de gebruiker kiezen: de bundel die het meest bij het eigen onderzoeks- of werkveld past, of beide bundels samen voor een speciale prijs.

Mens, Dier & Recht, Justitiële verkenningen 2009 (35) 7
Dit themanummer van JV bevat vier artikelen over – inderdaad – mens, Dier & Recht, plus een boekrecensie. Bespreking van de afzonderlijke bijdragen volgt; de titels zijn:
De nieuwe Wet dieren: wie wordt er beter van?, door I.A. Boissevain en A.A. Freriks,
‘There is no justice, just us’: hoe de overheid dierenextremisme in de hand werkt, door E. Eskens,
Dieren als dader?, door J. Janssen en
Dierenmishandeling: een signaal voor huiselijk geweld?, door M.J. Enders-Slegers.
N. Rozemond bespreekt Het geniale dier van René ten Bos (besproken door Erno Eskens in ROAR nr. 19).
Engelstalige samenvattingen en de volledige tekst zijn te vinden op de site van het WODC.
Zal worden besproken in ROAR nr. 28

L. Schaap, ‘Kerkuil in het nauw’, in: Dier & Milieu 2009/5, p. 21
In de tuin van een rijtjeshuis in Hellevoetsluis stond een kerkuil, aangebonden aan een lijn van een halve meter. Hele dagen. In de zon. Lastiggevallen door buurkatten. Bij controle trof de politie nog een volière met 13 kerkuilen aan. Hoewel de eigenaar de huisvesting in orde heeft gemaakt, is procesverbaal opgemaakt voor overtreding van de artikelen 36 en 37 Gwwd.

Janine Jansen, ‘Vreemde vogels in de veiligheidszorg’, in: crimelink 2009 (2) 3, p. 38-41
Overzicht van dieren die politie, inlichtingendiensten, defensie en andere beveiligers bij hun werk gebruiken. Spinnen bijvoorbeeld doen mensen ideeën aan de hand over kogel- en steekwerende kleding. Grote grazers houden niet alleen de vegetatie kort, ze worden ook geacht sex in de vrije natuur tegen de gaan – grazen gaat ze overigens beter af. De auteur merkt op dat de inzet van dieren in de veiligheidszorg een instrumentele blik op dieren reflecteert.
“Helaas wordt in het brede veld van de veiligheidszorg weinig gesproken over recht en welzijn van de dieren die zich daar voor mensen inzetten.”

Jeffrey Moussaieff Masson, The face on your plate, Norton, 2009
Een pleidooi voor veganisme van een auteur die bekendheid geniet vanwege boeken als ‘The pig who sang to the moon’ en ‘When elephants weep’.  Masson twijfelt er niet aan dat de dieren die wij gewoonlijk eten intelligent zijn, een rijk gevoelsleven hebben en behoefte aan relaties met familie en vrienden, al dan niet van de eigen soort. Hij beschrijft de vee-industrie op basis van de literatuur en door hemzelf vergaard materiaal (bezoeken aan gangbare en biologische bedrijven) en vergeet daarbij de aquacultuur niet. Ook de gevolgen van de vee-industrie voor natuur, wilde dieren en milieu komen aan bod. Het boek bevat weinig nieuwe feiten, maar legt wel duidelijke verbanden – en de lezer wordt voorzichtig maar dringend op haar eigen gedrag aangesproken (“Masson’s arguments are unashamedly emotional”, zoals Paul Appleby schrijft in Outrage nr. 156, p. 21). Gelukkig, zo blijkt uit het eetlust opwekkende laatste hoofdstuk, is het goed voor je gezondheid. Met uitgebreide bibliografie.

Teksten wetgeving dierenwelzijn, Editie 2009-2010, E. Evertsen en E.C. de Bordes (red.), Den Haag: Sdu Uitgevers, 2009
De nieuwe editie van het jaarlijks verschijnende overzicht van de belangrijkste Nederlandse wet- en regelgeving op het gebied van dierenwelzijn heeft een andere opzet gekregen. Omdat het begrip welzijn voor in het wild levende dieren nauwelijks relevant is, is de pocket beperkt tot de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren en de Wet op de dierproeven (met bijbehorende amvb’s en ministeriële regelingen). Welzijn is een begrip dat wordt gedefinieerd in relatie tot individuele dieren; dieren die in het wild leven worden in principe als populatie of soort beschermd. Van de Flora- en faunawet is daarom nog slechts een uittreksel opgenomen.
Nieuw zijn de vier autonome verordeningen van het Productschap Pluimvee en Eieren. Wet- en regelgeving en inleidingen zijn bijgewerkt tot en met augustus 2009.

Jinke Hesterman, ‘Artiesten zonder oormerk: Bejaarde koeien van Circus Althoff in superconditie’, in: Levende Have 7 (2009) p. 22-23
Op de hele wereld werken slechts twee circussen met koeien. De koeienact van Circus Althoff is “Holland promotie ten top. Echte Nederlandse koeien laten zien waar ze toe in staat zijn”, aldus de auteur. Zes koeien met chocoladenamen, tussen de 14 en de 17 jaar oud, lopen rondjes en vertonen kunstjes. “(Alberto) Althoff verlangt geen extreme acrobatiek. Hij laat de koe in haar waarde als kuddedier. Ze hoeven eigenlijk alleen maar te laten zien hoe mooi ze zijn.” Nu maar hopen dat de mensen niet denken dat deze koeien model staan voor de typische Hollandse koe, die heel andere prestaties moet leveren....

John Berger, Why Look at Animals?, Penguin Books (Great Ideas), 2009
Verzameling essays en één gedicht van John Berger uit de jaren 1971- 2009. Het titelessay dateert uit 1977 en beschrijft hoe dieren (ondanks hun getalsmatig onafzienbare aanwezigheid) langzaam maar zeker zijn verdwenen uit het menselijk gezichtsveld – en daarmee verdwijnt ook een manier om de mens te begrijpen, als verschillend van en verwant aan het dier, het dier dat terugkijkt, dat beeldspraak voedt.
Het meest recente verhaal, ‘A Mouse Story’, is een parabel over de observaties en gevoelens van een man die keukenmuizen vangt en uitzet in de wei.
In de serie ‘Great Ideas’ biedt Penguin ons ‘the works of the great thinkers, pioneers, radicals and visionairies whose ideas shook civilization and helped make us who we are’ – geen bescheiden programma. Het deel over de guillotine moeten we nog lezen.

Jaarverslag AID
“2008 was een hectisch jaar voor de Algemene Inspectiedienst” – er moest worden voorgesorteerd op de aanstaande fusie met VWA en PD en de noodzakelijke personeelsreductie mocht niet koste gaan van het primaire proces (handhaving op het gebied van landbouw, veeteelt, visserij en natuur) en verdere professionalisering. Eén van de doelstellingen van de AID is ‘alle dieren een prima leven’ (p. 2). Wat betreft dierenwelzijn heeft de dienst zich vooral gericht op verwaarlozing bij voor de productie gehouden dieren, en dan met name op de structurele verwaarlozing die vaak het gevolg is van psychosociale problemen bij de veehouder, en op transport. Er is gecontroleerd op de naleving van het Kalverenbesluit, het Varkensbesluit en het Legkippenbesluit; in de legkippensector is gestart met een ‘Toezicht op Controle arrangement’ waardoor de sector zelf meer verantwoordelijkheid krijgt. In de tabellen in paragraaf 4, Productie, worden de resultaten van alle inspanningen helaas alleen vermeld als realisatie van het geplande aantal uren.

Steven M. Wise, An American Trilogy: Death, Slavery, and Dominion on the Banks of the Cape Fear River, Philadelphia, PA: Da Capo Press, 2009
Een beschrijving van de Amerikaanse varkensindustrie die aan duidelijkheid niets te wensen overlaat. Wise schreef eerder twee boeken over dierenrechten en één over het einde van de slavernij. De component ‘death’ in de titel verwijst naar de Noord-Amerikaanse Indianen die werden uitgeroeid, ‘dominion’ is het trefwoord voor de mens-dier relatie die ook het leven van de varkens bepaalt op een veefabriek in Bladen County, NC, op voormalig Indiaans land. Volgens Henry Cohen, die een uitgebreide bespreking publiceerde op de site van het Animal Legal & Historical Center (Michigan State University College of Law), is het boek nodeloos ingewikkeld gecomponeerd, maar “when Wise begins his exposé of the pork industry, An American Trilogy becomes impossible to put down.” Het boek volgt het leven van een fictief varken, Wilbur, om de ‘horrors’ van de Amerikaanse varkenshouderij te laten zien. Deels te vergelijken met het recente boek van Yvonne Kroonenberg, maar de situatie in de VS is in één belangrijk opzicht anders dan hier - Amerikaanse varkens genieten nog geen wettelijke bescherming.

Eleanor Evertsen and Wim de Kok, 'Legal Protection of Animals: The Basics', in: Journal of Animal Law Vol. V (2009), p. 91-102
Vertaling van de artikelen van het voorstel voor een Algemene dierenbeschermingswet (General Animal Protection Act) van de CDON, met een korte toelichting bij de recente ontwikkelingen op wetgevingsgebied in Nederland en de achtergronden van het voorstel.
De bij dit tijdschrift van het Michigan State College of Law als adviseur betrokken professor David Favre heeft het wetsvoorstel van de CDON omschreven als “(...) very powerful stuff. I believe your proposal is the best attempt yet at the legislation of animal rights”.
Dit tijdschrift kan slechts als complete aflevering worden gedownload, maar er staan veel interessante artikelen in!

Hendrik Gommer, ‘Normen als uitkomst van natuurlijke selectie’, in: NJB 2009, 1009, afl. 21, p. 1327-1331
De auteur doet onderzoek naar biologische grondslagen van het recht. Het recht vindt volgens hem zijn grondslag in onze genen. “Via onze genen en hun manifestatie in onze hersenen waarderen we het doden van een groepsgenoot als ‘slecht’. Deze morele waardering is in feite een biologische waardering, die samenwerking binnen de groep mogelijk maakt en de individuen binnen de groep beschermt tegen gevaren” – en tegen zogenaamde free riders, profiteurs. Ook andere dieren dan mensen kennen dit mechanisme. 
Over de plaats van niet-menselijke dieren binnen onze rechtsorde laat Gommer zich niet uit, maar de voordelen ervan lijken q.q. beperkt tot soortgenoten.
In een reactie in NJB 2009, 1331 (‘Gommers natuurrechtsleer: no new fable of the bees’, afl. 27, p. 1734-1736) gaat rechtsfilosoof Hendrik Kaptein ook niet op dit probleem in; gelukkig corrigeert Gommer in zijn Naschrift (1332, p. 1736, 1737) Kapteins achterhaalde idee dat ‘andere dieren dan primaten’ wel pijnreacties vertonen, maar geen pijn voelen.....

Commissie Biotechnologie bij Dieren, Jaarverslag 2008, Utecht 2009
In het vooruitzicht van haar opheffing (de voorzitter noemt het ‘te slapen worden gelegd’) blijft de CBD jaarverslagen publiceren en daarin vragen stellen: gegeven het feit dat het soms aanvaardbaar is proefdieren te gebruiken, mag je dan onderscheid maken tussen dieren? Is het gebruik van zebravissen ethisch gezien minder problematisch dan dat van muizen (advies M09, p. 12)? Waarom heeft de CBD bijna uitsluitend aanvragen op biomedisch terrein ter beoordeling voorgelegd gekregen?
In elk geval komt de commissie tot de conclusie dat het brede maatschappelijke debat over biotechnologie bij dieren (als een specifiek ethisch probleem) is uitgebleven; de hoorzittingen over de ontwerpbesluiten voor vergunningverlening spitsten zich inhoudelijk steeds vaker toe op de toelaatbaarheid van dierproeven.
Dit lijkt ook de belangrijkste reden voor de minister om de CBD op te heffen: de discussie over biotechnologie in het maatschappelijk veld moet kennelijk op een andere manier worden gevoerd. "De discussie zou een meer blijvende verkenning moeten zijn van de hoofdlijnen van ethische grenzen“ (Kamerstukken II, 2008-2009, 31 389, nr. 9, p. 40).
Het jaarverslag is aan te vragen via 030 253 9419 of bureau(at)cbd.fss.uu.nl.

Erno Eskens, Democratie voor dieren: Een theorie van rechtvaardigheid, Amsterdam: Contact, 2009
Veel besproken boek van een auteur die ook nog in het bestuur van Dier & Recht zit!
Besproken in ROAR 26.

Dirk-Jan Verdonk, Het dierloze gerecht: Een vegetarische geschiedenis van Nederland, Amsterdam: Boom, 2009
Een boek dat een veel breder terrein bestrijkt dan ‘Dier & Recht’, maar omdat de auteur voedsel beschouwt als de belangrijkste component in de verhouding van mensen tot dieren is het wel degelijk van belang voor de actuele discussies in het kader van de Nota Dierenwelzijn en het voorstel Wet dieren.
Zie voor lovende recensies De wereld van schijngehakt en wonderlijke raspels: Geschiedenis vegetarisme voortreffelijk te boek gesteld, door Paul van der Steen in Trouw en Een vooringenomen, onverschrokken proefschrift, door Willem Bouwman in het Nederlands Dagblad.
Een citaat van Bouwman: “Het vegetarisme won pas veld vanaf de jaren zestig, toen het meevloog op de vleugels van de bio-industrie. Verdonk besteedt veel aandacht aan de bio-industrie, indachtig zijn uitgangspunt dat de geschiedenis van het vegetarisme de geschiedenis van de verhouding tussen mensen en dieren is. Zijn vooroordeel dat de mens niet over het dier mag heersen, blijkt op elke pagina. Het werkt als een tegenlicht dat de ideologie achter de bio-industrie haarscherp doet uitkomen: dieren zijn objecten, hun welzijn is ondergeschikt aan het rendement van bio-industrie en de behoeften van de consument. De ontmaskering van deze ideologie is de grootste verdienste van dit expliciet vooringenomen, onverschrokken boek. Zo'n proefschrift: kom daar tegenwoordig nog eens om!”
Besproken in ROAR 26.

Ruben Verhasselt, ‘Moordhonden en zelfmoordhonden, made in Holland’, in: De Brug, jrg. 19 (maart 2009), nr. 72
Vertaler Verhasselt stuitte in de nieuwste roman van David Grossman op een passage over ‘Oketz’, de hondeneenheid van het Israëlische leger. De naam luidt letterlijk vertaald ‘insectenbeet’. Aanvankelijk werd er over deze eenheid heel geheimzinnig gedaan, maar tijdens de recente oorlog in Gaza berichtte Haaretz er gewoon over. Het meest gebruikte ras is de Mechelse herder. Verhasselt ontdekte dat deze herders veelal uit Nederland worden geïmporteerd. De honden hebben verschillende min of meer gevaarlijke taken, maar omdat ze ook als aanvalswapen worden ingezet en Nederland als richtlijn heeft om geen wapens te leveren aan landen in conflictgebieden, heeft Verhasselt de Tweede Kamer hierop geattendeerd.
Bij enkele partijen en bij ROAR wordt nog nader onderzoek gedaan.
De Brug is het blad van SIVMO, het Steuncomité Israelische Vredes- en Mensenrechten Organisaties; het artikel is ook gepubliceerd op de weblog van SP-senator Anja Meulenbelt.

David Fraser, Understanding animal welfare: the science in its cultural context, Oxford: Wiley-Blackwell, 2008 (UFAW Animal Welfare Series)
Fraser geldt als een pionier op het gebied van de wetenschappelijke bestudering van dierenwelzijn. In dit boek beschrijft hij actuele welzijnsproblemen tegen de achtergrond van de ontwikkeling van het denken over welzijn. Hij put zijn ideeën uit verschillende disciplines, gaat in op de sterke en de zwakke punten van methoden om dierenwelzijn te meten en op de relatie tussen toegepaste wetenschap en beleid. In afwachting van een recensent gaan wij zelf verder lezen en citeren wij vast uit een gedicht van William Blake: “A dog starv’d at his master’s gate / Predicts the ruin of the state" (p. 52).

Marianne Thieme, Het gelijk van de dieren, het geluk van de mensen, Amsterdam: Cossee, 2009
Omdat argumenten van dierenleed de mensheid blijkbaar niet overtuigen, probeert Thieme het met behulp van andere argumenten, zoals min of meer bekend uit de film Meat the Truth. Met het ongebreideld eten van vlees ondergraven we onze toekomst. Als we met z’n allen drie dagen geen vlees eten, heeft dat op de uitstoot van broeikasgassen hetzelfde effect als wanneer we drie miljoen auto’s van de weg zouden halen. Een kleine verandering in je leefpatroon kan grote gevolgen hebben. “Doe als koningin Beatrix en eet voortaan één dag per week geen vlees.”
Besproken in ROAR 25.

Yvonne Kroonenberg, Alleen de knor wordt niet gebruikt, Amsterdam: Uitgeverij Contact, 2009
Wie varkensvlees koopt, weet meestal niet ‘wat eraan vooraf is gegaan’. Hoe worden die biggen verwekt? Hoe groeien ze op? Wat eten varkens, wie vervoert varkens naar hun levenseinde, wie maakt de vleeswaren?
Yvonne Kroonenberg ging in samenwerking met Stichting Varkens in Nood op zoek naar een antwoord op die vragen. Het werd een ontdekkingsreis in de varkenssector.
Kroonenberg heeft duizenden varkens gezien en aangeraakt, biggen op de arm gedragen en onafzienbare rijen één voor één zien sterven. “Ze is alles te weten gekomen, de treurige en de hoopvolle zaken, de leugens, feiten en de goede wil.”
De schrijfster hoopt dat dit boek de mensen vleesvrezend zal maken, zoals een gelovig mens godvrezend is. Dat betekent dat ze eerbied zullen voelen voor het leven dat aan hun maaltijd voorafging en dat ze beseffen dat ze invloed hebben op de omstandigheden waarin een varken leeft en sterft. Zal dit boek de stelling van Thieme over de falende ‘argumenten van dierenleed’ weerleggen?
Op de website www.de-knor.nl zijn filmpjes en foto’s te zien van de bezoeken aan de diverse locaties die worden besproken in het boek. Sommige beelden kunnen schokkend zijn.
Bespreking in het Reformatorisch Dagblad, 25 juni 2009

Kars de Graaf, Jan Jans en Hanna Tolsma, ‘Milieuorganisaties door de mangel. De wetgever gepasseerd?’, in: NJB 2009, 60, afl. 2, p. 80-87
Het beroepsrecht van milieuorganisaties is sinds een drietal uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van 1 oktober 2008 effectief beperkt door een strengere invulling van het begrip ‘feitelijke werkzaamheden’ in het derde lid van art. 1:2 Awb. Artikel 1:2 is een fundamentele bepaling in het bestuursprocesrecht en de auteurs vragen zich af of de wetsgeschiedenis en de argumenten van de Afdeling voldoende rechtvaardiging bieden voor een inperking van de kring van belanghebbenden in het bestuursrecht. Wijziging van de invulling van het belanghebbendebegrip moet in beginsel worden overgelaten aan de wetgever. “De bescherming van milieubelangen wordt er op zijn zachtst gezegd niet beter op.”
Tekst met commentaar prof. Willem Konijnenbelt en naschrift auteurs

Hans Werner Ingensiep, Heike Baranzke, Das Tier, Stuttgart: Reclam 2008
In de reeks ‘Grundwissen Philosophie’ is een deel verschenen over het dier als belangwekkend onderwerp voor filosofen. Een niet te dik, overzichtelijk boek en tevens een goede kennismaking met de uitgebreide Duitstalige literatuur op dit gebied. Wie over dieren nadenkt stelt zich niet alleen vragen over die dieren (wat zijn dieren, wat kunnen wij van ze te weten komen) maar ook vragen over de mens – hoe bepalend is de omgang met deze andere maar toch zo herkenbare wezens voor onze eigen identiteit? In de epiloog stellen de auteurs onomwonden, dat de dieren hun hoop – bij wijze van spreken – moeten stellen in de menselijkheid van de mensen. 

Nel Staalman, Boris, een konijntje met een boodschap, Ridderhof: Vlaardingen, 2008
Ziet er uit als een kinderboek, maar is bedoeld voor alle leeftijden - en inderdaad mag de boodschap van dit konijn ook wel door grote mensen worden gehoord. Het vertelt het waar gebeurde verhaal over een konijn dat toevallig kon worden gered uit de industriële konijnenhouderij “waar [hij] de vier jaar van zijn leven alleen in een hokje woonde en wegkwijnde van eenzaamheid”. De dagen die hem nog resten brengt hij door bij een paar zorgzame mensen en vier cavia’s die hem nog wat geluk bezorgen. De lezer wordt aan het denken gezet over de vraag, wat een ‘normaal’ dierenleven nu eigenlijk zou moeten inhouden. Met tekeningen van Monique de Vrijer – cavia’s zijn topmodellen!
http://www.boris-konijn.nl/

Kees Camphuysen, Chris Smeenk, Marjan Addink, Hein van Grouw & Okka E. Jansen, 'Cetaceans stranded in the Netherlands from 1998 to 2007', Lutra 51 (2008) 2, p. 87-122
Tussen 1998 en 2007 zijn er van de Nederlandse kust 2060 gestrande of aangespoelde walvisachtigen gerapporteerd, behorend tot tenminste 14 soorten. Voor al deze soorten behalve de bruinvis geeft het artikel alle beschikbare informatie. Het aantal aangespoelde bruinvissen nam sinds 1998 zo sterk toe, dat opgave van elk exemplaar ondoenlijk was. Veel van deze dieren zijn het slachtoffer van (verdrinking of verstikking in) vistuig of andere interacties met vissers. Een goed begrip van de omstandigheden waaronder deze dieren verdrinken, is van essentieel belang om deze sterfte terug te dringen.
Met een samenvatting in het Nederlands.
U kunt zelf strandingen melden; zie www.walvisstrandingen.nl.

E.J.H. Plambeck, M.M. de Vries, S. R. Van Waas, Wild op de weg. Aanrijdingen met wild: wie is verantwoordelijk en wie betaalt de prijs?, T.E. Booms, UU 2008
Verslag van een onderzoeksproject van het kennispunt Recht, Economie, Bestuur en Organisatie van de Universiteit Utrecht. In opdracht van de Dierenbescherming zochten vier studenten van het Utrecht Law College uit, wie aansprakelijk gesteld kan worden voor schade door aanrijdingen met wild (herten, reeën, zwijnen). Praktijkvoorbeelden komen voornamelijk van de Veluwe. Het rapport heeft niets te maken met dierenwelzijn, althans niet direct – maar tijdens de presentatie hield Gerrit Hobbelink, onder meer actief bij Groennetwerk, een bezield dankwoord waarin hij een en ander wel bekeek vanuit het perspectief van de dieren. Dan zien we overstekende auto's....
Het rapport is te bestellen via kennispunt(at)law.uu.nl

Jan L. van Haaften, 'Wolven terug in Nederland?', Zoogdier 19 (2008) 4, p. 3-6
Poolse wolven naderen via Duitsland onze landsgrenzen.... Het zijn er nog niet veel en ze zullen niet vandaag of morgen de grens passeren, maar het is een goed idee om vast te bedenken hoe je met dit dier omgaat in een land als het onze. De auteur pleit niet voor introductie, maar als ze uit zichzelf komen, zijn ze wat hem betreft welkom. Helaas lijden veel Nederlanders aan een ‘Roodkapje-syndroom’ en vrezen ze meteen het ergste voor hun kinderen en hun vee. Er zijn de laatste jaren, op basis van ervaringen opgedaan van Yellowstone National Park tot voormalig Oost-Europa, echter allerlei manieren bedacht of herontdekt om vee èn wolven te sparen. De auteur verwijst naar de Duitse natuurbeschermingsorganisatie NABU; bekijk ook eens de site van de Engelse Wolves and Humans Foundation, ‘dedicated to helping wolves in the wild’.

Zo doende 2007: Jaaroverzicht van de Voedsel en Waren Autoriteit over dierproeven en proefdieren
In december 2008 verscheen het Jaaroverzicht van de VWA over dierproeven en proefdieren, over 2007. Het lijkt wel of het elk jaar langer duurt om een overzicht samen te stellen! Het aantal dierproeven bedroeg 597.605. Dit zijn 6.136 dierproeven (1%) minder dan er in 2006 geregistreerd werden. Het kopje ‘Minder dierproeven in 2007’ lijkt dan ook wat overdreven. Er zijn minder dierproeven met kippen en muizen uitgevoerd, maar meer met vissen, ratten en ‘andere vogels’. Omdat er 11.408 dieren zijn ‘hergebruikt’ voor 20.573 (4%) dierproeven, kan worden gesteld dat 597.605 dierproeven werden verricht op 577.032 proefdieren die nog nooit eerder voor een dierproef zijn gebruikt. De meeste proeven werden verricht voor wetenschappelijk onderzoek (46,7%). Gedurende het verslagjaar werden door de VWA in totaal 301 inspecties uitgevoerd bij vergunninghoudende instellingen, waarvan ongeveer 25% onaangekondigd. Uit de inspecties bleek, dat in het algemeen de voorschriften die direct verband houden met het welzijn van de proefdieren goed werden nageleefd – die geruststellende zin keert in elke Zo doende terug!

www.voedselencyclopedie.nl
Deze site, een project van Mirjam Vaes en haar Uitgeverij De Zeepkist, is per 1 december jongstleden online gegaan. Hier vindt men niet alleen veel informatie over voedingsmiddelen en producten, verbanden tussen voeding en milieu, armoede, politiek, handel, klimaat, gezondheid en nog veel meer, maar ook veel (eenvoudig uit te printen) recepten. En er komt er minimaal één per week bij (abonneren is mogelijk). De recepten zijn geheel plantaardig. Iedereen kan helpen deze site groter en beter te maken, bijvoorbeeld door het aandragen van informatie, suggesties, ideeën, kritiek, recepten en wat je nog meer kwijt wilt.
Zie ook www.de-zeepkist.nl.

Parlementair Jaarverslag Partij voor de Dieren 2007 - 2008
Op 19 november presenteerde de partij haar tweede Parlementaire Jaarverslag. In het jaarverslag wordt beschreven “welke ontwikkelingen er in gang zijn gezet richting een meer diervriendelijke politiek”. De partij beschouwt zichzelf nog steeds mede als aanjager voor heel veel andere politici. Door haar optreden krijgen de woordvoerders van andere politieke partijen meer ruimte om op te komen voor dieren. Van de aanwezigheid van de PvdD gaat een electorale dreiging uit – dat is mooi gezegd!
Het volledige verslag telt ruim 900 pagina’s en is daarmee waarschijnlijk het meest omvangrijke dat ooit door een politieke partij is gepresenteerd. U kunt desgewenst ook een korte versie downloaden (50 pagina’s).

Hans Peeters en Kim Wheeler, Vogels en de Wet.nl, Vereniging Politie Dieren- en Milieubescherming i.s.m. Vogelbescherming Nederland en KNNV Uitgeverij, 2008
Uitgave ter gelegenheid van het 90-jarig bestaan van de Vereniging Politie Dieren- en Milieubescherming (in 2009). Bedoeld voor handhavers, maar paragraaf 1.6 is getiteld: Wat kunnen burgers doen?, en elk hoofdstuk bevat nadere tips voor burgers. De website www.vogelsendewet.nl van de Vogelbescherming is in dit verband ook nuttig, maar in tegenstelling tot het boek besteedt de site geen aandacht aan dierenwelzijn.
Zie voor een kritische bespreking Argus (het blad van De Faunabescherming) 2009/1, p. 3.

Brian Halweil, Farming Fish for the Future, Washington DC: Worldwatch Institute, 2008
Mensen gaan niet alleen meer vlees eten, maar ook meer vis. Een groot deel van de consumptievis wordt tegenwoordig gekweekt. Vreemd genoeg krijgen gehouden vissen vaak uit het wild gevangen vis te eten. In dit rapport komen de voors en tegens van aquacultuur aan de orde, mede bekeken vanuit de (wilde en gekweekte) vissen en het milieu. Ook in de EU is dit een actueel thema; met het oog op de gezondheid van kweekvis is er al veel regelgeving tot stand gebracht (in ons land gebaseerd op de Gwwd) en onlangs zijn er enkele rapporten over het welzijn van verschillende soorten gekweekte vissen verschenen (zie de site van het EU Panel on animal health and welfare (AHAW)). Het rapport concludeert dat de moderne aquacultuur resulteert in ‘a net drain on the world’s seafood supply’. Het kan ook anders, duurzaam – maar dan moeten overheden en consumenten wel meewerken. Het rapport is tegen betaling te downloaden via http://www.worldwatch.org/node/5880.

Jaap Mulder, 'Wasberen zijn niet eng of gevaarlijk!', Zoogdier 19 (2008) 3, p. 26-27
Een bijdrage aan de opinierubriek van Zoogdier, het kwartaalblad van Zoogdiervereniging VZZ. De wasbeer is in Europa (met name in Duitsland, waar de soort in 1934 is uitgezet) goed onderzocht. De in ons land waargenomen exemplaren zijn waarschijnlijk losgelaten ‘huisdieren’ (wasberen zijn een goed voorbeeld van dieren die niet als huisdieren te houden zijn). Het risico van overdracht van ziekten op kinderen acht de auteur uitermate gering, en nadelige effecten op weidevogels zijn niet te verwachten - “een wasbeer wordt al onrustig als hij vijftig meter van een boom vandaan is”. Omdat de komst van de wasbeer naar Nederland eigenlijk onvermijdelijk is, kunnen we er beter aan wennen. De komst van nog meer exoten kan worden voorkomen door beperkingen te stellen aan handel en houden! Ook te lezen op de site van de auteur.

Marion Nestle, Pet food politics: The Chihuahua in the Coal Mine, University of California Press, 2008
In het voorjaar van 2007 stierven in Amerika naar schatting 4.500 honden en katten aan voedselvergiftiging. De nieren van de slachtoffers raakten onherstelbaar beschadigd. Nestle beschrijft de samenhang tussen honden- en kattenvoer en regels ten aanzien van voedselveiligheid in het algemeen. Een actueel boek, nu met zowel melamine als cyanuraat verontreinigde tarwegluten en rijst-eiwit dit schandaal veroorzaakt hebben. Honden- en kattenvoer wordt ook wel aan kippen en varkens gegeven; tarwegluten vormen een gangbaar bestanddeel van voer voor productiedieren, inclusief kweekvis. En dan komt het gif dus uiteindelijk in mensen terecht. Zowel de structuur aan de productiekant (één Amerikaanse leverancier vult blikjes van vele bekende merken), zwakke regels en nog zwakker toezicht hebben allemaal een rol gespeeld. De auteur adviseert, eten voor gezelschapsdieren uit lokale bronnen te betrekken – dat is ook beter voor kwijnende plattelandsgemeenschappen. Een boek daarover (What pets eat) zal eind 2009 verschijnen.
Klik hier voor een recent interview met de schrijfster op Alternet.

Dale Jamieson, Ethics and the Environment: An introduction, Cambridge University Press, 2008
Dale Jamieson is als filosoof en Director of Environmental Studies verbonden aan de Universiteit van new York, Zijn eerste boek over ethiek en milieu wordt door Peter Singer aanbevolen (met als enige kritiek dat het niet dik genoeg is), ook aan lezres die nog niet veel weten over ethiek. Ze krijgen een inleiding, verdieping en een brede kijk in één. Er zijn geen eenvoudige oplossingen, maar een beter inzicht in wat we bedoelen met ‘milieu’, ‘natuur’ en ‘biodiversiteit’ vormt een goed begin – waarbij we volgens Jamieson moeten beseffen dat ons ethische begrippenapparaat juist vanwege de aandacht voor milieuproblemen moet worden vernieuwd. “While it is true that many examples of environmental despoliation can be condemned as exemplifying vices like greed, others cannot. The soccer mom who drives her kids to sporting events and music lessons seems to be a model of virtue, yet she and millions of other equally virtuous people are, collectively, bringing about climate change. To take account of these large collective-action problems, we need a radically new set of virtues.”
Met een hoofdstuk over de morele status van dieren.
Klik hier voor de recensie van Singer in The Times Literary Supplement van 10 september 2008.

Teksten wetgeving dierenwelzijn, Editie 2008-2009, E. Evertsen en E.C. de Bordes (red.), Den Haag: Sdu Uitgevers, 2008
Het jaarlijks verschijnende overzicht van de belangrijkste Nederlandse wetten op het gebied van dierenwelzijn en aanverwante onderwerpen: de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren, de Wet op de dierproeven en de Flora- en faunawet. Wet- en regelgeving en inleidingen zijn bijgewerkt tot half juni 2008.

Te weinig dierenwelzijn in wetsvoorstel Dieren: interview met David van Gennep, door Jolanda Bouman, Staatscourant 14 juli 2008 (nr. 133), p. 2
Volgens David van Gennep, woordvoorder van de Coalitie Dierenwelzijnsorganisaties Nederland (CDON), ontbreekt het in de Nota dierenwelzijn en het voorstel voor de Wet dieren aan visie. De minister hanteert geen duidelijk ethisch toetsingskader en legt het lot van de dieren in handen van degenen die dieren exploiteren. “Tandjes, staartjes en ballen verwijderen, circusdieren, veetransporten, we willen het gewoon niet meer.” Niet alleen de CDON, ook de samenleving vraagt om meer respect voor het welzijn van dieren!

Noor Evertsen, '25 kilo pups graag': Illegale handel in honden krijgt weinig prioriteit, Crimelink jrg. 1 nr. 2 (3e kwartaal 2008), p. 38-41
De vraag naar goedkope honden van populaire rassen houdt een illegaal circuit in stand, waarin dierenwelzijn een onbekend begrip is. In dit interview vertelt Flora van den Heuvel over de resultaten van een onderzoek in het kader van de studie Criminologische Wetenschappen aan de Universiteit van Gent. België en Nederland staan centraal. Beide landen hebben regelgeving, maar "meer controle is een must". Daarnaast kan de consument natuurlijk kiezen voor een pup van een bonafide handelaar.

Gerd Schuster, Willie Smits, Jay Ullal, De denkers van de jungle: Het orangutan rapport. Foto’s ● Feiten ● Achtergrond, H.F. Ullmann (Nederlandse editie)/Tandem Verlag, 2008
De rode mensapen van Borneo zijn ‘misschien te goed voor deze wereld’… Ze verdedigen zich niet tegen de houthakkers van de oliepalmconcerns en worden zo meedogenloos afgeslacht. Dr. Willie Smits heeft op Borneo een reservaat ingericht waar hij, in samenwerking met de plaatselijke bevolking, laat zien dat het ook anders kan.
Zal in ROAR worden besproken.

William Freudenburg, Robert Gramling and Debra Davidson, ‘SCAMming Environmental Policy’, World Watch (21) 3, May/June 2008, p. 7-11
Ten behoeve van overheidsbeleid wordt veel wetenschappelijk onderzoek verricht. Beleidsmakers hebben behoefte aan zekerheid (ja of nee!) en eenduidige uitkomsten, maar onderzoek kan die meestal niet (op korte termijn) bieden. De auteurs betogen dat gevestigde belangen heel handig gebruik maken van de ruimte die onzekerheid laat (‘the use of scientific uncertainty’). Voorzichtig en terughoudend beleid, waarbij omwonenden, omgeving en natuur in bescherming worden genomen, is een zeldzaamheid; meestal vinden industriële projecten met mogelijke of waarschijnlijke schadelijke gevolgen toch doorgang – er bestaat immers geen zekerheid over de negatieve effecten. Het zou interessant zijn om eens na te gaan, in hoeverre deze tactiek ook wordt toegepast om verbeteringen in het dierenwelzijn op de lange baan te schuiven.

René ten Bos, Het geniale dier: Een andere antropologie, Amsterdam: Boom, 2008
Bespreking door Erno Eskens in ROAR nr. 19

Wim van de Pol, 'Het gruwelijke repertoire van Rudolf K.: De jacht op de Beul van Twente', Crimelink jrg. 1 nr. 1 (2e kwartaal 2008), p. 31-35
De Hoge Raad heeft de levenslange gevangenisstraf voor Rudolf K., de beul van Twente, bekrachtigd. Van de Pol kijkt met rechercheurs en burgerwacht terug op de zaak en gaat nader in op wat K. dreef bij het begaan van wreedheden jegens dieren en mensen. K. heeft daar zelf over geschreven in brieven aan Henk ten Napel van de Stichting Zinloos geweld tegen dieren.
Crimelink is een nieuw blad over misdaad en veiligheid, dat zich beweegt op het snijvlak tussen journalistiek en wetenschap. Het biedt evenwichtige en leesbare verhalen over ontwikkelingen in de criminaliteit, zicht op de rol van overheid en burgers daarbij en een bühne voor mensen die daadwerkelijk met misdaad zijn geconfronteerd. Inhoudsopgaven, enkele artikelen, een agenda en nadere informatie over het blad zijn te vinden op www.crimelink.nl.

Ben Block, More Companies Discontinuing Farm Animal Confinement, April 7, 2008
Kort overzicht van ontwikkelingen in de intensieve veehouderij wereldwijd. Terwijl steeds meer mensen steeds meer vlees willen eten, is er aan de andere kant steeds meer aandacht – zowel van consumenten als wetgevers - voor de onaanvaardbare gevolgen van eenzame of massale opsluiting voor de dieren. Ben Block is medewerker van het Worldwatch Institute, www.worldwatch.org, een goede bron voor informatie over de verstrengeling van veeteelt, gezondheid van dier en mens, dierenwelzijn en milieu.

Hoe diervriendelijk is de nieuwe melk van Campina? Verslag onderzoek Goede Waar Gewenst, Goede Waar & Co, [april] 2008
In een commercial die afgelopen zomer op tv verscheen wordt over de nieuwe halfvolle melk van Campina gezegd dat weidegang en een evenwichtige bijvoeding “goed zijn voor de koe en beter voor u” (de consument). Een nieuwsgierige consument vroeg zich af wat dit dan concreet betekent voor de koe en of de melk diervriendelijker is dan voorheen. “Uiteindelijk is het hele programma vooral van belang voor de boer: die krijgt een hogere prijs voor de melk. Of dit zo blijft hangt volgens Campina af van de consument en of zij bereidt is meer te betalen voor een gezond product en meer dierenwelzijn.” Met achtergrondinformatie over Campina en dierenwelzijn in de melkveehouderij.

Mark Cocker, 'Kites in your underpants, Quetzals in your pocket', WorldBirdwatch, March 2008, p. 17-19
De auteur introduceert een nieuw, web-based project onder de naam Birds and People, waaraan iedereen de komende zes jaar kan meedoen. De bedoeling is dat er een boek uit voortkomt over de relaties tussen vogels en mensen en de rol van vogels in onze cultuur. Zo zijn er mensen die graag veren op hun hoed dragen en zwaluwen die bij voorkeur nestelen in moskeeën; vogels die ons afval hergebruiken voor hun nest (in het nest van een Afrikaanse Hamerkop werden onder andere 6 fietsbanden en een herenonderboek aangetroffen), adelaars op bankbiljetten en vredesduiven. Lever uw bijdrage op www.birdsandpeople.org, een lijst van suggesties voor onderwerpen vindt daar ook.

Elisabeth Lissenberg, Klokkenluiders en verklikkers: Rede uitgesproken bij haar afscheid als hoogleraar criminologie aan de Universiteit van Amsterdam op 15 februari 2008
Aan de hand van min of meer bekende voorbeelden gaat Lissenberg in op de verschillen tussen (openlijk) klokkenluiden en (anoniem) klikken en enkele tussenvormen. Opvallend is vooral het verschil in waardering: klikken wordt aangemoedigd, terwijl klokkenluiders – zeker bij de overheid – voor en na hun onthulling op alle mogelijke manieren worden tegengewerkt. Nog in 2000 meende de Raad van State dat een beschermingsregeling voor ambtenaren niet nodig zou zijn. Op het moment wordt daar wel aan gewerkt. De leerstoel criminologie aan de UvA is na het vertrek van Lissenberg overigens opgeheven.

Rob G. Bijlsma & Pedro Zoun, 'Vervolging van roofvogels in Nederland in 2007', De Takkeling 16 (1), 2008, p. 56-64
Met samenvatting in het Engels en literatuuropgave. Is in ROAR nr. 18 opgenomen.

Kennisflits Dierenwelzijn: Hulp voor kuikens met moeilijke voeten (Monitoring broiler welfare parameters at slaughter using video imaging)
Een brochure in het kader van het LNV programma dierenwelzijn. Voetzoolkwetsuren komen bij vleeskuikens heel veel voor, zodat ze een belangrijke belasting voor hun welzijn vormen. Daarom wordt een systeem ontwikkeld dat aan de slachtlijn - zonder menselijke tussenkomst - kan meten hoe het er met de voeten van kuikens voorstaat. Door terugkoppeling naar de kippenhouder en naar voerfabrikanten kan zo het welzijn van volgende koppels op dit punt worden bewaakt en verbeterd. Hoe die terugkoppeling precies in z’n werk gaat vermeldt de brochure niet - het videocamerasysteem wordt namelijk opgesteld aan het begin van de slachtlijn, daar waar de pootjes nog in de haken hangen, maar al wel van het dier gescheiden zijn…

Dawn Starin, 'Lordly Langurs', World Watch 2008 (21) 1, p. 24-27
Eeuwenlang werden langoeren in Azië beschermd als heilige dieren, verwant aan de god Hanuman, ‘the original superhero’. Nu de apen om ruimte en voedsel moeten concurreren met mensen en hun (landbouw)huisdieren, worden ze steeds meer als plaag ervaren. Ze komen te dichtbij en zijn te talrijk om als voor toeristen interessant ‘wild’ te gelden. Hanumanlangoeren (ook wel gewone hoelmans, Semnopithecus entellus) houden het nog wel even uit – maar tegen steeds minder bos en steeds meer mensen zullen ze het uiteindelijk niet redden. Op www.worldwatch.org/ww/langur staan enkele verwijzingen naar achtergrondinformatie.

Bloedmooi / Bloody Beautiful, Rotterdam: Historisch Museum, 2007
Catalogus bij een tentoonstelling van dierlijke voorwerpen en ‘curiosa’, deels uit de eigen collectie en deels (op rommelmarkten) verzameld door kunstenares Silvia B. “Het gênante in een vork, een tas of een kapstok gemaakt van een deel van een dier is zoveel groter dan in het opgezette hele beest dat nog als eerbetoon aan het dier is te beschouwen”, schrijft zij. De intrinsieke wreedheid openbaart zich pas in tweede instantie…. Bloedmooi is bedacht en samengesteld om de toeschouwers bewust te maken van de ambivalentie in hun gevoelens jegens dieren – wat is mooi, wat is zielig?
Met teksten van Silvia B., Sjouk Hoitsma en Gerard van Westerloo en vele illustraties die inderdaad zeer uiteenlopende reacties oproepen.

Noor Evertsen, ‘Welzijn van vissen en sportvisserij: regelgeving en jurisprudentie’, Dier en Milieu 82 (2007) nr. 5, p. 24-26 en nr. 6, p. 26-28
Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat vissen in hun welzijn kunnen worden aangetast, maar in wet- en regelgeving is daar – zeker als het gaat om vissen in de vrije natuur – nog niet veel van terug te vinden. Een uitzondering is het verbod op het gebruik van vissen als levend aas. Regelmatig wordt door handhavers een beroep gedaan op artikel 36 Gwwd.

W. Oudenaarden, "Wie zal hen geleiden naar grazige weiden?”: Een onderzoek naar de toepasselijkheid van Europese regelgeving op de (her)introductie van grote herbivoren, Wetenschapswinkel Rechten, Universiteit Utrecht, 2007
Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Large Herbivore Foundation (LHF), die zich (her)introductie van inheemse diersoorten of hun ‘ecologische vervangers’ in natuurgebieden ten doel heeft gesteld. De stichting had dringend behoefte aan inzicht in de toepasselijke Europese regelgeving met betrekking tot transport, uitzetten en de fase daarna.
Zal in ROAR worden besproken.

Rob G. Bijlsma, ‘Kamervragen betreffende roofvogelvervolging en aanverwante zaken’, De Takkeling 15 (2007) nr. 3, p. 196-201
Kamervragen gesteld door de Partij voor de Dieren, antwoorden van de minister en een kritisch commentaar van de auteur – “Ik vestig mijn hoop dan ook meer op het OM, dan op LNV. Dat alles natuurlijk met uitzondering van die enkele personen binnen LNV die wèl van goede wil zijn en er alles aan doen om de Flora- en faunawet meer te laten zijn dan een uitgeklede papieren tijger.”

Wibren van der Burg, ‘De Familie Bofkont’, in: Ronald Janse, Sanne Taekema, Ton Hol, Rechtsfilosofische annotaties, Nijmegen: Ars Aequi Libri, 2007, p. 49-52
Een interpretatie van het vonnis van de Rechtbank Amsterdam van 4 november 2004 als voorbeeld van burgerlijke ongehoorzaamheid. “De kans bestaat dat het (vonnis) in hoger beroep of in cassatie wordt vernietigd. (…) Maar ook als dat zou gebeuren verliest dit vonnis zijn waarde niet (…) recht is een argumentatieve praktijk, waarin het gezag van het betere argument telt.”

Teksten wetgeving dierenwelzijn, Editie 2007-2008, E.C. de Bordes en E. Evertsen (red.), Den Haag: Sdu Uitgevers, 2007
Het jaarlijks verschijnende overzicht van de belangrijkste Nederlandse wetten op het gebied van dierenwelzijn en aanverwante onderwerpen: de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren, de Wet op de dierproeven en de Flora- en faunawet. Wet- en regelgeving en inleidingen zijn bijgewerkt tot eind juli 2007.

Handboek beschermde dieren: Een overzicht van alle diersoorten waarvoor in Nederland, op grond van nationale en europese wetgeving beschermende maatregelen van kracht zijn, N.M. Gerrits en T.T.M. de Groot, 2^e geheel herziene druk, INCAconsult, 2007
De bedoeling van dit boek is om helderheid te verschaffen met betrekking tot de status van beschermde diersoorten – voor overheid (opsporing en handhaving) zowel als voor particulieren (handel en bezit) – omdat het totaal aan regelgeving uiterst complex is.  Het boek bestaat uit overzichtelijke tabellen en is voorzien van registers op (wetenschappelijke, Engelse en Nederlandse) soortnamen. Bestellen via internet: http://www.incaconsult.com/

‘European Birds Directive is protecting threatened species … but agricultural policy fails farmland birds’, WorldBirdwatch September 2007, p. 2-3
Op 3 oktober 2007 heeft BirdLife International haar visie gepresenteerd op de toekomst van het Europese Gemeenschappelijke landbouwbeleid: New challenges, New CAP

L. Hilhorst,  E.C. de Bordes, M.M. Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan, 'Zijn klachten bij het Veterinair Tuchtcollege  te voorkomen?', Tijdschrift voor Diergeneeskunde, deel 132, aflevering 18, september 2007, p. 687-693
De ontwikkeling in de maatschappij, waarbij de positie van het dier steeds belangrijker wordt gevonden, is vooralsnog tot en met 2005 niet terug te zien in de ontwikkeling van het veterinair tuchtrecht. Onderzoek middels enquêtes wijst uit dat er tussen 1992 en 2005 überhaupt geen duidelijke ontwikkelingen terug te zien zijn in de uitspraken van het VTC: er worden niet meer klachten ingediend, er worden niet meer klachten gegrond verklaard en er worden geen zwaardere maatregelen opgelegd. Wel is gebleken dat in 78% van de gevallen de onderliggende oorzaak voor het indienen van een klacht terug te voeren is op gevoelskwesties. Door het onderkennen van de onderliggende oorzaak van problemen kan hier mogelijk in een vroegtijdig stadium iets aan worden gedaan en kan het aantal klachten mogelijk worden beperkt.

Esther van Schagen & Dorothé Stubbé, 'Lachen met Bokito', Ars Aequi 2007 (56) nr. 9, p. 645-651
In dit artikel wordt gekeken naar de aansprakelijkheid van Diergaarde Blijdorp - op grond van art. 6:179 BW - voor de schade die gorilla Bokito heeft veroorzaakt. Een beroep op overmacht en een beroep op eigen schuld zijn volgens de auteurs geen opties. De mogelijke eigen schuld van de mevrouw in kwestie weegt niet op tegen de plicht van Blijdorp om voorzorgsmaatregelen tegen ontsnappingen te nemen, te meer nu bekend is dat het vaker voorkomt dat dieren in dierentuinen gepest en gesard worden - "hoe verkeerd dat ook moge zijn".

Jan Battjes en Hans Ladrak, 'Spreeuwensoep', Groninger Kerken 2007 (24) nr. 3, p. 91-92
Bij restauratiewerkzaamheden werden in de muren van de kerk in Engelbert 14 holtes aangetroffen, die dateren uit de vijftiende eeuw. Het was in het noorden van het land gebruikelijk dat pastoors, en later ook dominees, voor een deel in hun eigen onderhoud moesten voorzien. In de holtes nestelden vogels, bijvoorbeeld spreeuwen, die bij de pastoor in de pot eindigden. Een detail in de geschiedenis van de omgang van Nederlanders met dieren.

I. Boissevain en L. Boerema, Het paard, knuffeldier of veulenpoulet?, Tijdschrift voor Agrarisch Recht 2007 (67) nr. 7/8, p. 287-290
De status van het paard in onze samenleving is meer dan ambivalent. Het paard wordt gewaardeerd als huisdier maar ook als ingrediënt van salami. De auteurs geven een overzicht van de verschillende rechtsgebieden waarop men paarden kan tegenkomen: ruimtelijke ordening, milieurecht, veterinair recht en privaatrecht.

Gerrit Hobbelink, 'Jagende katten', Dier en Milieu 2007 (jrg. 82) nr. 4, p. 20-21
Artikel 16 lid 3 van de Flora- en faunawet verplicht een ieder te verhinderen dat een dier dat hem toebehoort of onder zijn toezicht staat, in het veld dieren opspoort, doodt, verwondt, vangt of bemachtigt. Er is eigenlijk geen enkele reden om deze verplichting niet op houders van 'huiskatten' van toepassing te verklaren. Muizen en vogels zouden er wel bij varen.
In aanvulling op dit artikel kunnen we u wijzen op de Catbib™, een soort slabbetje dat de kat het springen bemoeilijkt. Rudy Kousbroek zou een mooi essay kunnen schrijven over de poezefoto bij het artikel 'Reducing the rate of predation on wildlife by pet cats: The efficacy and practicability of collar-mounted pounce protectors', door Michael Calver, Sandra Thomas, Stuart Bradley en Helen McCutcheon, verschenen in Biological Conservation 137 (2007), p. 341 – 348. Met dank aan Dirk Criel, Zoogdier 19-1 (maart 2008), p. 18.

Annual Report 2006, Eurogroup for Animals, Brussel, 2007
Het meest recente jaarverslag van Eurogroup, een samenwerkingsverband van een groot aantal dierenbeschermingsorganisaties in de verschillende Europese lidstaten, al meer dan 25 jaar actief voor 'een Europa dat geeft om alle dieren'. 2006 was een relatief goed jaar: voor het eerst in de geschiedenis publiceerde de EU een actieplan om het dierenwelzijn te bevorderen.

Mededelingen van de Stichting Vissenbescherming 2006/2007
Een verzameling korte artikelen over ontwikkelingen op alle gebieden die voor vissenbescherming van belang zijn: (sport)vissen, ook op zee, vissenkommen, vis eten, bedwelmen en doden van vis. Meer (achtergrond)informatie vindt u op www.vissenbescherming.nl.

The Animals Reader: The Essential Classic and Contemporary Writings, ed. by Linda Kalof and Amy Fitzgerald, Oxford, New York: Berg, 2007
Bloemlezing van in totaal 35 teksten die indruk hebben gemaakt of anderszins van fundamenteel belang zijn geweest in het denken over dieren en dierenwelzijn. Van Aristoteles tot Donna Haraway, van Plinius de oudere tot Gilles Deleuze en Félix Guattari. Thematisch gerangschikt: (1) Animals as philosophical and ethical subjects, (2) Animals as reflexive thinkers, (3) Animals as domesticates, “pets” and food, (4) Animals as spectacle and sport, (5) Animals as symbols en (6) Animals as scientific objects. Met foto’s van Britta Jaschinski en uitgebreide literatuuropgaven.

Stine Jensen, Waarom vrouwen van apen houden: De vergeefse mensenliefde voor Bokito en andere apen, Amsterdam: Bert Bakker, 2007
De westerse mens denkt in begrippenparen als cultuur-natuur, mens-dier, man-vrouw, wit-zwart, goed-kwaad, waarbij de goede blanke man nuances behendig weet te negeren. Zowel in de wetenschap als in literatuur en film wordt de relatie tussen een vrouw en een mensaap gebruikt om deze traditionele hiërarchieën  ter discussie te stellen. Literatuurwetenschapper Jensen laat zien hoe het beeld van de (mens)aap verandert van angstaanjagende vijand in de belichaming van een betere mens (en man). Bijna steeds zijn het vrouwen die de grenzen verkennen.
Oorspronkelijk verschenen onder de titel ‘Waarom vrouwen van apen houden: Een liefdesgeschiedenis in cultuur en wetenschap’, Amsterdam: Bert Bakker, 2002 (handelseditie van proefschrift). Jensen heeft voor de nieuwe editie een voorwoord geschreven waarin zij ingaat op de recente gebeurtenissen rond de gorilla Bokito die van de relatie tussen mens en aap en in het bijzonder tussen vrouw en aap zo’n ongekende hype hebben gemaakt.
Klik hier voor een meer uitgebreid verslag.

Rebecca Middelkoop, De belangenafweging bij dierenwelzijns-AMvB’s, Doctoraalscriptie Nederlands Recht, Rijksuniversiteit Groningen, maart 2007
Een juridische beoordeling van de belangenafweging die ten grondslag ligt aan het Kalverenbesluit, het Besluit aanwijzing voor productie te houden dieren en het Legkippenbesluit 2003
Deze scriptie zal besproken worden door de auteur zelf in ROAR nummer 13.

Reactie Raad op richtlijnen van de Vereniging van Circus Ondernemingen, Raad voor Dierenaangelegenheden, 6 maart 2007 (Advies RDA 2007/02)

Wrak vee: Advies aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit inzake het in te nemen standpunt ten aanzien van wrak vee, Raad voor Dierenaangelegenheden, februari 2007 (Advies RDA 2007/03)
De Raad probeert een evenwicht te vinden tussen de bescherming van het welzijn van wrakke dieren (‘wrak’ is: meer dan licht ziek of licht gewond) en de economische verwaarding van hun vlees en vindt en passant een nieuwe categorie dieren uit, de ‘ongevaldieren’. De Raad adviseert onder andere, vroegtijdig een dierenarts in te schakelen, onder voorwaarden toe te staan dat veehouders wrakke dieren zelf bedwelmen en laten verbloeden en in de EU te pleiten voor aanpassing van de regels betreffende subsidie voor dieren die door een ongeval wrak zijn geworden en afzet van hun vlees.
Zal in ROAR worden besproken

Dirk Boon, ‘Dieren pimpen’, Ars Aequi 2007 (56) nr. 4, p. 327-329
Boon, voormalig hoogleraar Dier & Recht in Utrecht, noemt zichzelf een belangrijk tegenstander van de modieuze voorstellen om bescherming van (de rechten van) dieren in de Grondwet of in een of andere universele verklaring op te nemen. Zolang de bestaande wet- en regelgeving in de praktijk nog niet goed functioneert, helpt die ‘hogere’ wettelijke status toch niet.

Klaas Rozemond, Filosofie voor de zwijnen: Over het geluk van mens en dier, 4^e druk,  Diemen: Veen Magazines, 2007
Pleidooi voor het procratisme, oorspronkelijk verschenen in 2004; speciale uitgave ter gelegenheid van de Maand van de Filosofie (april). Die is dit jaar gewijd aan het thema ‘het redelijke beest’. Rozemond onderzoekt of het beter is een tevreden varken te zijn dan een ongelukkige filosoof. Met tekeningen van Jet Nijkamp en gedichten van Co Woudsma.
Meer informatie over het boek en over de lezingen van Klaas, Co en Jet is te vinden op www.jetnijkamp.nl

Martha Nussbaum, Een waardig bestaan: over dierenrechten, Nederlandse vertaling, Ambo, Amsterdam, 2007
Oorspronkelijke titel: 'Beyond "Compassion and Humanity"', eerder verschenen in Frontiers of Justice. Een recensie van Een waardig bestaan is verschenen in ROAR nummer 11.

Knight, Andrew; Balcombe, Jonathan; De Boo, Jasmijn, Comparative studies of student performance: humane teaching methods demonstrate educational efficacy when compared to harmful animal use in biomedical education. Animal Consultants International, unpublished; updated: 8 Jan. 2007.

Michael Greger, Bird Flu: A Virus of Our Own Hatching, Herndon, VA: Lantern Books, 2006
"Een briljant en meeslepend boek, gebaseerd op diepgravend onderzoek (…), geen speld tussen te krijgen. Biedt praktische tips om jezelf te beschermen. Bovendien toont de auteur aan dat de evolutie van het verwoestende influenza virus – evenals die van talrijke andere ziekteverwekkers die van dier op mens kunnen overspringen – onlosmakelijk verbonden is met de onstuitbare opmars van de bio-industrie" (Bernard Rollin, PhD, University Distinguished Professor, Colorado State University).

Frans de Waal, Primates and Philosophers: How Morality Evolved, Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2006
Met commentaar van Robert Wright, Christine M. Korsgaard, Philip Kitcher, Peter Singer, Stephen Macedo en Josiah Ober (red.). De Waal zet zijn theorie uiteen over de continuïteit tussen emoties en moraal van niet-menselijke en menselijke primaten. Ook vragen over antropomorfisme (is het per definitie verkeerd om over dieren te spreken in termen die we meestal aan mensen voorbehouden) en rechten voor dieren komen aan de orde.

Paul Waldau & Kimberly Patton (eds.), A Communion of Subjects: Animals in Religion, Science & Ethics, New York: Columbia University Press, 2006
De eerste vergelijkende en multidiscplinaire studie naar opvattingen over de plaats en waarde dieren in een breed scala van godsdiensten en andere wereldbeschouwingen (bijvoorbeeld milieufilosofie). Bevat bijdragen van onder anderen Carol Adams, Marc Bekoff, Wendy Doniger, Marc Hauser, Peter Singer, Steven Wise.
Zal in ROAR worden besproken.
Zie voor meer informatie en een interview met Paul Waldau de site van de uitgever, CUP 

Bald de Vries en Ton Hol, Idealia en realia rond de omgang met productiedieren: Welzijn en productiedoel als beoordelingskaders voor de dierhouderij, beschouwd binnen het perspectief van recht, politiek en moraal, Den Haag: Boom Juridische uitgevers, 2006
Dit boek beoogt een bijdrage te leveren aan de discussie over de vraag hoe wij, in de Nederlandse moderne maatschappij, moeten omgaan met dieren die voor een bepaald productiedoel worden gehouden (p. v). Studie op basis van literatuuronderzoek en interviews met een aantal experts.
Besproken in ROAR nummer 12.

Positieflijsten, advies aan de minister van landbouw, natuur en voedselkwaliteit inzake het in te nemen standpunt ten aanzien van diersoorten die geschikt zijn om te worden gehouden, Raad voor Dierenaangelegenheden, december 2006 (Advies RDA 2006/10)
Het bijbehorende nieuwsbericht van de site van de Dierenbescherming vindt u hier.

Anton Pijpers, Arjan Stegeman, Hans Hopster, Piet Vellema, Het is in de Nederlandse situatie mogelijk om met goed management verantwoord schapen te houden zonder het couperen van staarten, 2007
De titel van dit in opdracht van minister Veerman van LNV opgestelde rapport is tevens de conclusie. Het couperen van de staart bij schapen gebeurt meestal om de ziekte myiasis te voorkomen. De commissie geeft aan dat de ziekte met goed management en eventueel medicijngebruik te voorkomen en te genezen is. Het verbod op het couperen van schapenstaarten zal met ingang van 1 januari 2008 van kracht worden.

Jac. Swart, Geny Groothuis, Jean Horbach, Jan van der Valk (red.), Kan het ook anders? Beschouwingen over alternatieven voor dierproeven, Bundel: Damon, 2006 (Dierproeven, Deel 2)
Bevat bijdragen van onder anderen Jan Vorstenbosch, Frans Stafleu, Frank Wassenberg, Coenraad Hendriksen en Bob van den Bos. Zie ook de bespreking in ROAR nummer 9.

Dirk Verkade en Noor Evertsen, ‘Brandveiligheid van stallen en schuren’, Dier en Milieu 2006 (jrg. 81) nr. 6, p. 20-24

2005 in Vogelvlucht: Jaarverslag Algemene Inspectiedienst, Kerkrade, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit / Algemene Inspectie Dienst, 2006
Zie ook de bespreking in ROAR nummer 9.

Zo doende 2005: Jaaroverzicht van de Voedsel en Waren Autoriteit over dierproeven en proefdieren, Den Haag, VWA, 2006 

Henning Steinfeld et al. (red.), Livestock’s long shadow: environmental issues and options, FAO 2006
De veehouderij behoort tot de meest milieuverontreinigende bedrijfstakken – op elk niveau, zowel lokaal als wereldwijd. De sector stoot bijvoorbeeld meer schadelijke broeikasgassen uit dan auto’s en levert een belangrijke bijdrage aan de aantasting van water- en bodemkwaliteit. Bij de analyse van de gegevens is ook rekening gehouden met de effecten van de veevoederindustrie (feedcrop agriculture). De FAO roept op tot directe actie en biedt daartoe beleidsmatige zowel als praktische suggesties.
Zie: http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm#sum
Het volledige rapport is via deze pagina als pdf-bestand te downloaden (407 pp.)

L. Duarte de Figueiredo, Dierenwelzijn en Mededinging, Utrecht: Wetenschapswinkel Rechten, Universiteit Utrecht 2006
Een onderzoek in opdracht van Varkens in Nood (afgerond oktober 2006) naar de mogelijkheden van een convenant tussen supermarkten betreffende minimumwelzijnsnormen voor varkensvlees. Duarte concludeert dat een dergelijk convenant volgens het Europese kartelrecht (art. 81 EG-Verdrag) in beginsel verboden is. Maar “(D)e kans om in aanmerking te komen voor een uitzondering krachtens art. 81 lid 3 EG, wordt aanzienlijk vergroot wanneer het convenant zou inspelen op het milieu.”

Manon Verzandvoort, De zondebok: Een scriptie over de problematiek van bestialiteit en strafbaarstelling, 2006
Pleidooi voor de strafbaarstelling van bestialiteit als zelfstandig delict, in samenhang met preventieve maatregelen, educatie en behandeling van de daders. De terughoudende opstelling van de Nederlandse overheid wordt afgezet tegen de aanpak in enkele andere landen. De noodzaak van een krachtiger aanpak wordt beargumenteerd met behulp van wetenschappelijke inzichten in de samenhang tussen mishandeling van dieren en van mensen (de theorie van Frank Ascione). De scriptie is gewaardeerd met een 8 (Universiteit Tilburg, augustus 2006).

Catharine Grant, The No-Nonsense Guide to Animal Rights, Oxford: New Internationalist Publications, 2006
Overzicht van alle problemen die alle groepen dieren (productiedieren, gezelschapsdieren, proefdieren, wilde dieren) ondervinden als gevolg van het gebruik door mensen (de exploitatie, zoals sommigen zouden zeggen). Ook het verband met andere (milieu- en sociale) problemen wordt belicht. Met voorbeelden in kaders. Duidelijke afbakening van de ‘animal rightist’-positie en de ‘welfarist’-positie. Besluit met een handleiding in 10 punten voor iedereen die persoonlijk wil bijdragen aan het terugdringen van dierenleed.

E.C. de Bordes en E. Evertsen (red.), Teksten wetgeving dierenwelzijn, Den Haag: Sdu Uitgevers, 2006 (Editie 2006-2007)
Bevat de volledige tekst van de Gwwd, de Wod, de Ffw en de meeste bijbehorende uitvoeringsbesluiten voor zover relevant voor dierenwelzijn of soortbescherming; met korte, geactualiseerde inleidingen en een overzicht van de relevante Europese regelgeving.

M. Engebretson, ‘The welfare and suitability of parrots as companion animals: a review’, in Animal Welfare Vol. 15 nr. 3 (August 2006)
Zie voor abstract: http://www.ufaw.org.uk/vol15.php

A. Prunier, M. Bonneau, E.H. von Borell et al., ‘A review of the welfare consequences of surgical castration in piglets and the evaluation of non-surgical methods’, in Animal Welfare Vol. 15 nr. 3 (August 2006)
Zie voor abstract: http://www.ufaw.org.uk/vol15.php

Hoogproductief melkvee: grenzen aan de groei?, Raad voor Dierenaangelegenheden, juni 2006, (Advies RDA 2006/7)

Natuurlijk gedrag van legkippen en vleeskuikens, Raad voor Dierenaangelegenheden, juni 2006, (Advies RDA 2006/6)

Natuurlijk gedrag van varkens, Raad voor Dierenaangelegenheden, juni 2006, (Advies RDA 2006/5) 

Natuurlijk gedrag van melkvee en vleeskalveren, Raad voor Dierenaangelegenheden, juni 2006, (Advies RDA 2006/4)

Dieren in dienst, Cahier Bio-Wetenschappen en Maatschappij 1/2006
Over proefdieren en dierproeven; een overzicht van de laatste ontwikkelingen.

Transgene dieren, Cahier Bio-Wetenschappen en Maatschappij 2/2005
Beschreven wordt hoe het genetisch modificeren van dieren in zijn werk gaat en wat daarmee bereikt kan worden. Transgenese bij dieren is in Nederland omstreden. Informatie t.b.v. de discussie.

John Webster, Animal Welfare: Limping Towards Eden, Oxford: Blackwell Publishing, 2005 (UFAW/Blackwell Animal Welfare Series, Vol. 3)
Vervolg op Animal Welfare: A Cool Eye Towards Eden uit 1994. Analyse van de ontwikkelingen sindsdien en een samenhangende beschrijving van de elementen die nodig zijn voor het waarborgen van dierenwelzijn (een goede definitie, evaluatiemethoden, indexen, grondslagen voor een goede omgang met dieren in de intensieve veehouderij, onderwijs en voorlichting).

Astrid Verhoef, Dieren als vergeten subjecten in de antropologie: Uitgangspunten voor een antropologische benadering van het dier, Universiteit van Amsterdam, 2004
Een doctoraalscriptie met een actueel onderwerp: een andere manier van denken. Wetenschap, als één van de wegen om de eigenheid en integriteit van dieren te leren (h)erkennen, zou – aldus de auteur – kunnen bijdragen aan de opbouw van een gemeenschap van mensen én dieren, waarin de menselijke dominantie niet langer wordt voorondersteld en dieren als medesubjecten dierwaardig worden behandeld.

Cass R. Sunstein en Martha C. Nussbaum (ed.), Animal Rights: Current Debates and New Directions, New York, OUP 2004
Een bespreking door Laura Ireland Moore. Een citaat uit de conclusie:
"(...), the fundamental obstacle in the struggle for animal rights is not overcome. It is simply pushed to the forefront. As a whole, our movement is not able to agree on an end goal; we are not able to articulate what we are struggling to obtain or want others to recognize, and subsequently, we cannot agree upon which steps to take and struggle to gain widespread public support" (Animal Law, Vol. 11, p. 323).

Jaarboek voor Ecologische Geschiedenis 2004
In december 2005 is het Jaarboek voor Ecologische Geschiedenis 2004 gepresenteerd. Het thema is 'Mensen en dieren in het verleden', de redactie werd gevormd door Henny van der Windt en Henk van Zon. Het Jaarboek bevat bijdragen van onder anderen Henny J. van der Windt en Edo Knegtering over de bescherming van inheemse wilde diersoorten in de Nederlandse wetgeving tussen 1860 en 1995 (p. 81-110) en van Eugénie C. de Bordes, "Dierproeven, een maatschappelijke kwestie binnen de grenzen van de wet" (p. 111-136). In de NRC van 14 januari schreef Cor van der Heijden onder de titel Lekker dier een lovende recensie (W & O, p. 51).
Het Jaarboek is te bestellen bij Uitgeverij Verloren te Hilversum, www.verloren.nl of bij J. Story-Scientia bvba Wetenschappelijke boekhandel te Gent, www.story.be (ISBN 90 382 0804 9).

David DeGrazia, Animal Rights: A Very Short Introduction